پایان گمانه‌زنی و تعیین عرصه ۲۴ هکتاری مجموعه تپه‌های «آبیل» در شهرستان هیرمند سیستان
برنامه پژوهشی گمانه‌زنی باستان‌شناسی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم مجموعه تپه‌های آبیل سیستان با همکاری دانشکده هنر و معماری دانشگاه زابل و اداره کل میراث فرهنگی استان سیستان و بلوچستان به انجام رسید.
این پروژه میدانی در قالب طرحی پژوهشی با همکاری دانشگاه زابل، به سرپرستی جواد علایی‌مقدم، عضو هیئت علمی دانشکده هنر و معماری دانشگاه زابل، اجرا شد و پس از چند ماه عملیات میدانی و مطالعاتی با اتمام گزارش علمی، به پایان رسید.
مجموعه تپه‌های آبیل که در جنوب و جنوب‌غربی روستای آبیل پل‌رنده و در کیلومتر ۱۸ جاده زابل به هیرمند واقع شده، شامل بیش از ۴۰ تپه و پشته کم‌ارتفاع با بقایای معماری خشتی است. این محوطه که در سال ۱۳۸۱ با شماره ۶۴۸۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، بر اساس شواهد سطحی شامل سفال‌های لعابدار و بدون لعاب، قطعات شیشه و اشیاء فلزی، به سده‌های میانه تا متأخر اسلامی (قرن ۵ تا ۱۰ هجری قمری) تعلق دارد.
در این برنامه میدانی، تعداد ۲۳ گمانه در اطراف محدوده بصری محوطه حفر شد. هرچند به دلیل تخریب گسترده سطحی، نهشته‌های فرهنگی برجای قابل توجهی در گمانه‌ها به دست نیامد، اما شواهد سطحی شامل پراکندگی گسترده سفال، بقایای معماری، کوره‌ها و قطعات سنگ‌ساب، شیشه و فلز، وسعت 24 هکتاری محوطه را تأیید کرد که در مقایسه با وسعت ۱۱.۲ هکتاری مندرج در پرونده ثبتی اولیه، از گستردگی بیشتری برخوردار است.
جواد علایی‌مقدم، سرپرست هیأت باستان‌شناسی، با اشاره به اهمیت این محوطه در مطالعات دوران اسلامی منطقه سیستان، هدف اصلی اجرای این برنامه میدانی را تعیین دقیق عرصه و پیشنهاد حریم حفاظتی عنوان کرد و گفت: «با توجه به تهدیدات جدی از جمله گسترش بی‌رویه روستای آبیل، حفاری‌های غیرمجاز، عبور جاده آسفالته از میان محوطه و پیشروی زمین‌های کشاورزی، تعیین حریم قانونی برای جلوگیری از تخریب بیشتر این مجموعه ضروری است».
وی افزود: متأسفانه بررسی‌های میدانی و تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که وسعت روستای آبیل در ۱۰ سال گذشته به بیش از دو برابر رسیده و در نتیجه این گسترش، بیش از ۶ تپه باستانی که تا سال ۱۳۹۸ دارای آثار معماری مشهود بوده‌اند، به کلی تخریب و تسطیح شده‌اند. به طوری که حدود ۵.۵ هکتار از عرصه محوطه در اثر ساخت‌وسازهای مسکونی، به ویژه پس از سیل ویرانگر سال ۱۳۹۸، از بین رفته است.
علایی مقدم در انتها اشاره نمود که: محوطه آبیل در اصل بقایای یکی از مناطق استقراری مهم (یک شهرک یا روستایی بزرگ) مربوط به سده‌های میانه اسلامی سیستان بوده است که متاسفانه بخش زیادی از وسعت آن طی قرون گذشته از میان رفته است. این محوطه بقایایی یکی از شهرک‌ها و یا روستاهای بزرگ حومه شهر تاریخی زاهدان کهنه بوده است. محوطه آبیل علاوه بر منازل مسکونی در دوره آبادانی دارای بناهای صنعتی و عام المنفعه همچون کوره‌های مختلف، عمارت‌های کوچک، آسباد و ... بوده است که بقایایی معماری بسیاری از آنها امروزه باقی مانده است.
زمین‌های کشاورزی گسترده این منطقه استقراری در پیرامون این روستا شکل گرفته‌اند که توسط نهرها و کانال‌های تاریخی آبیاری می‌شدند. امروزه بقایای چند نهر و کانال آب تاریخی در سطح زمین‌های پیرامونی قابل تشخیص است.
نظر شما :