از زابل تا خراسان شمالی؛ نقش دانشگاه زابل در صیانت از میراث ملی

برنامه میدانی گمانه‌زنی با هدف تعیین عرصه و پیشنهاد حریم «آق‌تپه» واقع در شهر پیش‌قلعه، مرکز شهرستان مانه از توابع خراسان شمالی، با پشتیبانی مالی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان خراسان شمالی، حمایت فرمانداری شهرستان مانه و با مجوز پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری کشور و موافقت و هماهنگی پژوهشکده باستان‌شناسی در حال اجراست. این برنامه به سرپرستی رضا ناصری، عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر و معماری دانشگاه زابل و در قالب طرحی برون‌سازمانی انجام می‌شود.

«آق‌تپه» یکی از مهم‌ترین استقرارگاه‌های باستانی حاشیه رودخانه اترک است که قدمت سکونت در آن به دوره تاریخی و صدر اسلام می‌رسد. این اثر متشکل از تپه‌ای بلند و مخروطی‌شکل با ارتفاع بیش از ۱۵ متر و پهنه‌ای گسترده و کم‌ارتفاع‌تر در مجاورت بخش غربی آن است که در مجموع بیش از ۱۰ هکتار وسعت دارد. این محوطه از شمال و شمال‌شرق به اراضی شهر پیش‌قلعه و از جنوب به تپه‌ماهورهای طبیعی دامنه کوه دوچنگ از سلسله ارتفاعات البرز شرقی متصل می‌شود.

ایجاد راه مواصلاتی شهرستان راز و جرگلان و بلوار ورودی شهر پیش‌قلعه در اوایل انقلاب اسلامی، بخشی از لایه‌های باستانی آق‌تپه را در معرض تخریب قرار داده است. همچنین، استقرار برخی تأسیسات شهری از جمله منبع ذخیره آب و ایستگاه هواشناسی در اواخر دهه ۱۳۷۰ به کشف اتفاقی آثار ارزشمندی مانند بیش از ۷۰۰ سکه نقره عرب-ساسانی و اوایل دوره اسلامی منجر شد که هم‌اکنون در موزه باستان‌شناسی بجنورد نگهداری می‌شوند.

پیش‌تر، در میانه دهه ۱۳۸۰ مطالعات باستان‌شناسی شامل بررسی‌های ژئوفیزیکی و کاوش‌های محدود در امتداد بلوار ورودی پیش‌قلعه انجام شد که نتایج آن با آشکارسازی بقایای معماری و شواهد متعدد باستان‌شناسی، اهمیت ویژه آق‌تپه در پژوهش‌های منطقه‌ای را نشان داد.

این طرح برون‌سازمانی گامی مهم برای دانشگاه زابل در راستای ایفای نقش ملی و منطقه‌ای خود در حفاظت از میراث فرهنگی و تعامل مؤثر با سازمان‌های مرتبط محسوب می‌شود. در قالب این برنامه میدانی، با ایجاد دست‌کم ۳۵ گمانه آزمایشی، حدود و میزان گسترش بقایای باستان‌شناختی آق‌تپه مشخص و مبنای تدوین یک برنامه حفاظتی و راهبرد پژوهشی آینده فراهم خواهد شد.

علاوه بر تعیین عرصه و حریم و تدوین ضوابط حفاظتی، مواد فرهنگی حاصل از کشفیات گذشته با روش‌های نوین مورد بازنگری و مستندسازی قرار می‌گیرد. این اقدامات، پایه‌گذار نقشه راه توسعه پایدار شهری در مرکز شهرستان مانه خواهد بود تا در تصمیم‌گیری‌های آتی، هم منافع تاریخی و هم نیازهای توسعه شهری به‌طور متوازن لحاظ شود. گفتنی است اثر باستانی آق‌تپه در سال ۱۳۵۶ با شماره ۱۴۲۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.